Салим Ашур: Алишер Навоий номидаги халқаро мукофот давлатлар ўртасидаги маданий алоқаларни янада кенгайтирмоқда
Давлатимиз раҳбари Алишер Навоийнинг ҳақида: “Буюк шоир ва мутафаккир, атоқли давлат ва жамоат арбоби Алишер Навоийнинг бебаҳо ижодий-илмий мероси нафақат халқимиз, балки жаҳон адабиёти тарихида, миллий маданиятимиз ва адабий-эстетик тафаккуримиз ривожида алоҳида ўрин тутади”, – деган эди.
Ҳозирги шиддат билан ўзгараётган глобал дунёда, қуролли тўқнашувлар, кескин зиддиятлар кучаяётган шароитда беназир Алишер Навоий ижодининг тинчлик ва тараққиётни асраб-авайлаш, фаровон ҳаётни барпо этиш борасидаги ўрни ва аҳамияти тобора ортиб бормоқда.
XIV асрда Соҳибқирон Амир Темур туркий халқлар ва қавмларни бир салтанат туғи остида бирлаштирган даврда ягона миллатни руҳан юксалтирадиган бадиий сўзга эҳтиёж кучли эди. Шу даврнинг яловбардор шоири сифатида майдонга чиққан Алишер Навоий асарларида қардош халқларнинг бирлиги қаламга олинган.
Шу боисдан буюк шоир ижоди, бетакрор асарлари жаҳоннинг барча мамлакатларида меҳр билан ўқиб-ўрганилмоқда. Дунёнинг кўпгина пойтахтлари ва кўркам шаҳарларида шоирга муҳташам ҳайкаллар қўйилган.
Бугунги кунда Янги Ўзбекистонда инсон қадри улуғланадиган адолатли, эркин ва обод жамият, халқпарвар давлат, фаровон ҳаёт барпо этишга қаратилган ислоҳотлар Алишер Навоийнинг эзгу ғояларига ҳар жиҳатдан уйғун ва ҳамоҳангдир.
Ўзбекистонда 1991 йил – давлат мустақиллигининг биринчи йили Алишер Навоий йили деб эълон қилинган ва пойтахт Тошкент шаҳри марказидаги Миллий боғда улуғ шоирга музайян ва муҳташам ҳайкал-мажмуа ўрнатилган эди. Мажмуа гумбазининг ички томонида ҳазратдан бир байт – икки мисра нақш этилган:
Олам аҳли, билингизким, иш эмас, душманлиғ,
Ёр ўлунг бир-бирингизгаким, эрур ёрлиғ иш.
Инсонпарвар шоир: “Эй, олам аҳли, қабоҳат, разолат – душманлик, дўстлик, ёрлик – эзгу иш эканини, фақат хайрихоҳлик ва муроса билан дунё тинч бўлишини, халқлар фаровон яшашини билинглар”, деб огоҳ этади.
Олам аҳлининг асрий орзу-армонларини ифода этгани учун Алишер Навоийнинг бетакрор ижоди жаҳонда юксак эътибор ва эъзоз топди, барча туркий халқларнинг ўлмас адабий меросига айланди. Юртимизда улуғ шоирнинг номи, хотирасига ҳар куни, ҳар соатда иззат, эҳтиром кўрсатилади. Асарлари китоб ҳолида қайта-қайта нашр этилади, мактабларда ўқувчилар, олий ўқув юртларида талабалар бу китобларни ўқиб ўрганадилар. Илмий доираларда ижоди ва ҳаёти юзасидан энг кўп илмий тадқиқотлар олиб борилаётган адиб ҳам, шубҳасиз, Алишер Навоийдир. Миллий ва жаҳон адабиётида Алишер Навоий сиймоси акс этган янги-янги асарлар ёзилмоқда.
2021 йилда бу борада амалга оширилаётган амалий ишлар кўлами янада кенгайди, Ўзбекистон раҳбарининг ташаббуси билан Алишер Навоий номидаги халқаро мукофот таъсис этилди.
Ушбу мукофот Туркий давлатлар кенгаши, шунингдек, Турксой ташкилотининг илмий, маданий, маънавий-маърифий соҳалардаги фаолиятини янада кучайтириш, хусусан, туркий тилли мамлакатлар ўртасида адабий алоқаларни ривожлантиришга хизмат қилмоқда. Зеро, туркий халқлар бир ота-онанинг фарзандлари, дилбандлари бўлиб, неча-неча асрлар давомида қондошлик, жондошлик ва меҳр ришталари билан боғланганлар.
Мукофот жаҳонда туркий маданиятни тарғиб қилиш, тинчликни сақлаш, хавфсизликни таъминлаш, ўзаро ишончни мустаҳкамлаш, туркий халқлар ўртасида ҳамкорликни кенгайтиришга қўшилган алоҳида ҳиссаси учун ҳар икки йилда бир марта топширилади.
Мукофот биринчи марта 2022 йилда буюк қирғиз ёзувчиси ва жамоат арбоби марҳум Чингиз Айтматовга берилган эди. Мукофотни Туркий давлатлар ташкилотининг Самарқандда ўтган тўққизинчи кенгашида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Қирғиз Республикаси президенти Садир Жапаровга тантанали вазиятда топширган эди. Ҳақиқатан ҳам, Чингиз Айтматов туркий халқларнинг дунёга танилган адибларидан бири, унинг асарлари 176 дан ортиқ тилга таржима қилинган, 128 мамлакатда 100 миллиондан ортиқ нусхада босилган.
Алишер Навоий номидаги халқаро мукофот иккинчи бор Венгрия пойтахти Будапештда ўтган Туркий давлатлар ташкилотининг норасмий саммитида “Туркий дунё бирлигига қўшган ҳиссаси учун” таниқли турк биокимёгари, Нобель мукофоти совриндори, Ўзбекистон Миллий университети фахрий доктори Азиз Санжарга топширилди.
Кейинги йилларда туркий тилли давлатлар ҳамкорлигини кучайтириш, туркий халқларни янада яқинлаштириш борасида бир қанча ишлар амалга оширилди. Жумладан, адабий ҳаётимизнинг муҳим воқеаси бўлган “Туркий адабиёт дурдоналари” 100 жилдлик асарлар мажмуаси нашр этилди. Мажмуага Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон, Ўзбекистон, Венгрия, яъни ТУРКСОЙга аъзо 8 давлат адабиёти намуналари киритилди. Мажмуада жами 133 нафар машҳур шоир ва адибга алоҳида жилд ажратилган.
2025 йилда Самарқандда ўтган ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси Бутунжаҳон туркий тиллар кунини таъсис этиш тўғрисидаги резолюцияни қабул қилди. Резолюцияга кўра 2025 йилнинг 15 декабр куни биринчи марта туркий тиллар куни байрам сифатида нишонланди. Айнан 15 декабрь санаси туркий тиллар куни сифатида белгиланганининг рамзий маънога бор. Маълумотларга кўра, 1893 йилнинг айнан шу куни даниялик олим Вилгелм Томсен Ўрхун битиклари алифбосини ўқиб чиққанини эълон қилган. Бу ёзма ёдгорликлар туркий тиллар оиласининг қадимий илдизларини тасдиқловчи энг муҳим манбалардан бири саналади.
Бутунжаҳон туркий тиллар куни доирасида турли маданий тақдимотлар ва тадбирлар – кўргазмалар, маърузалар, адабий кечалар, бадиий чиқишлар ташкил этилди. Уларнинг мақсади туркий тиллар оиласининг маданий ва ижтимоий аҳамиятини намойиш этиш, туркий тилли давлатларнинг маданий хилма-хиллигини ёритиш ҳамда бу тилларнинг инсоният тараққиётига қўшган ҳиссаси ҳақида хабардорликни оширишдир.
ЮНЕСКО маълумотларига кўра, туркий тиллар дунё бўйлаб 12 миллион квадрат километрга яқин ҳудудда яшовчи 200 миллиондан ортиқ инсоннинг она тили ҳисобланади.
Навоий яшаган даврдан буён беш асрдан кўпроқ вақт ўтди. Бу даврда шоир ижодининг қиммати, аҳамияти тобора ошиб бормоқда. Туркий халқларнинг ҳар бир авлоди Алишер Навоий асарларидан ўзи учун муҳим бўлган маънавий озуқа топиб бораверади.
Шу улуғ зот номи билан аталган халқаро мукофот туркий тилли давлатлар ва халқлар ҳамкорлигини янада мустаҳкамлаш йўлида хизмат қилган буюк шоирнинг бугунги муносиб издошларига берилади, албатта.
“Дунё” АА
Salim Ashur: Alisher Navoiy nomidagi xalqaro mukofot davlatlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni yanada kengaytirmoqda
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan jurnalist, taniqli ijodkor Salim Ashur “Dunyo” AA uchun buyuk shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy tavalludining 585 yilligi munosabati bilan o‘z fikr-mulohazalarini bildirdi:
– So‘z mulkining sultoni Mir Alisher Navoiy asarlarining bosh mavzusi komil inson g‘oyasidir. Uning ijodida milliy va umuminsoniy qadriyatlar ulug‘lanadi. Mutafakkir shoirning butun ijodi insoniyat ma’naviyati va ma’rifatini, so‘z san’atini yuksaltirishga xizmat qiladi.
Davlatimiz rahbari Alisher Navoiyning haqida: “Buyuk shoir va mutafakkir, atoqli davlat va jamoat arbobi Alisher Navoiyning bebaho ijodiy-ilmiy merosi nafaqat xalqimiz, balki jahon adabiyoti tarixida, milliy madaniyatimiz va adabiy-estetik tafakkurimiz rivojida alohida o‘rin tutadi”, – degan edi.
Hozirgi shiddat bilan o‘zgarayotgan global dunyoda, qurolli to‘qnashuvlar, keskin ziddiyatlar kuchayayotgan sharoitda benazir Alisher Navoiy ijodining tinchlik va taraqqiyotni asrab-avaylash, farovon hayotni barpo etish borasidagi o‘rni va ahamiyati tobora ortib bormoqda.
XIV asrda Sohibqiron Amir Temur turkiy xalqlar va qavmlarni bir saltanat tug‘i ostida birlashtirgan davrda yagona millatni ruhan yuksaltiradigan badiiy so‘zga ehtiyoj kuchli edi. Shu davrning yalovbardor shoiri sifatida maydonga chiqqan Alisher Navoiy asarlarida qardosh xalqlarning birligi qalamga olingan.
Shu boisdan buyuk shoir ijodi, betakror asarlari jahonning barcha mamlakatlarida mehr bilan o‘qib-o‘rganilmoqda. Dunyoning ko‘pgina poytaxtlari va ko‘rkam shaharlarida shoirga muhtasham haykallar qo‘yilgan.
Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonda inson qadri ulug‘lanadigan adolatli, erkin va obod jamiyat, xalqparvar davlat, farovon hayot barpo etishga qaratilgan islohotlar Alisher Navoiyning ezgu g‘oyalariga har jihatdan uyg‘un va hamohangdir.
O‘zbekistonda 1991-yil – davlat mustaqilligining birinchi yili Alisher Navoiy yili deb e’lon qilingan va poytaxt Toshkent shahri markazidagi Milliy bog‘da ulug‘ shoirga muzayyan va muhtasham haykal-majmua o‘rnatilgan edi. Majmua gumbazining ichki tomonida hazratdan bir bayt – ikki misra naqsh etilgan:
Olam ahli, bilingizkim, ish emas, dushmanlig‘,
Yor o‘lung bir-biringizgakim, erur yorlig‘ ish.
Insonparvar shoir: “Ey, olam ahli, qabohat, razolat – dushmanlik, do‘stlik, yorlik – ezgu ish ekanini, faqat xayrixohlik va murosa bilan dunyo tinch bo‘lishini, xalqlar farovon yashashini bilinglar”, deb ogoh etadi.
Olam ahlining asriy orzu-armonlarini ifoda etgani uchun Alisher Navoiyning betakror ijodi jahonda yuksak e’tibor va e’zoz topdi, barcha turkiy xalqlarning o‘lmas adabiy merosiga aylandi. Yurtimizda ulug‘ shoirning nomi, xotirasiga har kuni, har soatda izzat, ehtirom ko‘rsatiladi. Asarlari kitob holida qayta-qayta nashr etiladi, maktablarda o‘quvchilar, oliy o‘quv yurtlarida talabalar bu kitoblarni o‘qib o‘rganadilar. Ilmiy doiralarda ijodi va hayoti yuzasidan eng ko‘p ilmiy tadqiqotlar olib borilayotgan adib ham, shubhasiz, Alisher Navoiydir. Milliy va jahon adabiyotida Alisher Navoiy siymosi aks etgan yangi-yangi asarlar yozilmoqda.
2021 yilda bu borada amalga oshirilayotgan amaliy ishlar ko‘lami yanada kengaydi, O‘zbekiston rahbarining tashabbusi bilan Alisher Navoiy nomidagi xalqaro mukofot ta’sis etildi.
Ushbu mukofot Turkiy davlatlar kengashi, shuningdek, Turksoy tashkilotining ilmiy, madaniy, ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatini yanada kuchaytirish, xususan, turkiy tilli mamlakatlar o‘rtasida adabiy aloqalarni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Zero, turkiy xalqlar bir ota-onaning farzandlari, dilbandlari bo‘lib, necha-necha asrlar davomida qondoshlik, jondoshlik va mehr rishtalari bilan bog‘langanlar.
Mukofot jahonda turkiy madaniyatni targ‘ib qilish, tinchlikni saqlash, xavfsizlikni ta’minlash, o‘zaro ishonchni mustahkamlash, turkiy xalqlar o‘rtasida hamkorlikni kengaytirishga qo‘shilgan alohida hissasi uchun har ikki yilda bir marta topshiriladi.
Mukofot birinchi marta 2022 yilda buyuk qirg‘iz yozuvchisi va jamoat arbobi marhum Chingiz Aytmatovga berilgan edi. Mukofotni Turkiy davlatlar tashkilotining Samarqandda o‘tgan to‘qqizinchi kengashida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Qirg‘iz Respublikasi prezidenti Sadir Japarovga tantanali vaziyatda topshirgan edi. Haqiqatan ham, Chingiz Aytmatov turkiy xalqlarning dunyoga tanilgan adiblaridan biri, uning asarlari 176 dan ortiq tilga tarjima qilingan, 128 mamlakatda 100 milliondan ortiq nusxada bosilgan.
Alisher Navoiy nomidagi xalqaro mukofot ikkinchi bor Vengriya poytaxti Budapeshtda o‘tgan Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammitida “Turkiy dunyo birligiga qo‘shgan hissasi uchun” taniqli turk biokimyogari, Nobel’ mukofoti sovrindori, O‘zbekiston Milliy universiteti faxriy doktori Aziz Sanjarga topshirildi.
Keyingi yillarda turkiy tilli davlatlar hamkorligini kuchaytirish, turkiy xalqlarni yanada yaqinlashtirish borasida bir qancha ishlar amalga oshirildi. Jumladan, adabiy hayotimizning muhim voqeasi bo‘lgan “Turkiy adabiyot durdonalari” 100 jildlik asarlar majmuasi nashr etildi. Majmuaga Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, O‘zbekiston, Vengriya, ya’ni TURKSOYga a’zo 8 davlat adabiyoti namunalari kiritildi. Majmuada jami 133 nafar mashhur shoir va adibga alohida jild ajratilgan.
2025-yilda Samarqandda o‘tgan YUNESKO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasi Butunjahon turkiy tillar kunini ta’sis etish to‘g‘risidagi rezolyutsiyani qabul qildi. Rezolyutsiyaga ko‘ra 2025-yilning 15-dekabr kuni birinchi marta turkiy tillar kuni bayram sifatida nishonlandi. Aynan 15 dekabr sanasi turkiy tillar kuni sifatida belgilanganining ramziy ma’noga bor. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1893-yilning aynan shu kuni daniyalik olim Vilgelm Tomsen O‘rxun bitiklari alifbosini o‘qib chiqqanini e’lon qilgan. Bu yozma yodgorliklar turkiy tillar oilasining qadimiy ildizlarini tasdiqlovchi eng muhim manbalardan biri sanaladi.
Butunjahon turkiy tillar kuni doirasida turli madaniy taqdimotlar va tadbirlar – ko‘rgazmalar, ma’ruzalar, adabiy kechalar, badiiy chiqishlar tashkil etildi. Ularning maqsadi turkiy tillar oilasining madaniy va ijtimoiy ahamiyatini namoyish etish, turkiy tilli davlatlarning madaniy xilma-xilligini yoritish hamda bu tillarning insoniyat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi haqida xabardorlikni oshirishdir.
YUNESKO ma’lumotlariga ko‘ra, turkiy tillar dunyo bo‘ylab 12 million kvadrat kilometrga yaqin hududda yashovchi 200 milliondan ortiq insonning ona tili hisoblanadi.
Navoiy yashagan davrdan buyon besh asrdan ko‘proq vaqt o‘tdi. Bu davrda shoir ijodining qimmati, ahamiyati tobora oshib bormoqda. Turkiy xalqlarning har bir avlodi Alisher Navoiy asarlaridan o‘zi uchun muhim bo‘lgan ma’naviy ozuqa topib boraveradi.
Shu ulug‘ zot nomi bilan atalgan xalqaro mukofot turkiy tilli davlatlar va xalqlar hamkorligini yanada mustahkamlash yo‘lida xizmat qilgan buyuk shoirning bugungi munosib izdoshlariga beriladi, albatta.
“Dunyo” AA
